تبلیغات
انجمن علمی جغرافیا دانشگاه سیستان و بلوچستان - برخی از مهمترین مفاهیم و واژه های تخصصی تحقیقات در برنامه ریزی روستایی

انجمن علمی جغرافیا دانشگاه سیستان و بلوچستان

Society of Geography, University of Sistan and Baluchestan

فضا (space):

فضا ، عینیتی حاصل از نقش پذیری و اثرگذاری افراد و گروههای انسانی در مکان و یا به سخن دیگر، پیامد عملکردهای متعامل دو محیط اجتماعی  اقتصادی و طبیعی اکولوژیک است . از این رو فضا را می توان نوعی تولید اجتماعی در مکان به شمار آورد . از آنجا که فضا متشکل از اجزایی مرتبط است، می توان آن را یک نظام ( سیستم ) به شمار آورد و چون این نظام واقعیتی مکانی فضایی است، می توان از واقعیتی مکانی  فضایی سخن گفت . فضا در بستر مکان و در گذر زمان ، همچون هر پدیده اجتماعی دیگر در معرض تحول و دگرگونی قرار دارد . عنصر اصلی تحول در فضا قابلیت های محیط فرهنگی (به مفهوم عام) و عوامل و نیروهای مادی و معنوی دخیل در آن است . بنابراین با توجه به اینکه فرهنگ گروههای انسانی در اصل به آرامی دگرگون می گردد ، دگرگونی نظام فضایی نیز به کندی پدیدار می گردد . بررسی و شناخت فضا همواره بر مبنای مقیاس معین به انجام می رسد؛ از این رو، نظام های فضایی در مقیاس بزرگ (جهانی،کشوری و منطقه ای) ، مقیاس متوسط(ناحیه ای،محلی، شهری و یا روستایی) و مقیاس کوچک (دهکده،مزرعه،محله و ...)مورد بررسی قرار می گیرد .

تعامل (interface):

تعامل به طور کلی به کنش و واکنش دو پدیده مربوط می گردد و از درون پیوندها حاصل می گردد . اما الزاماٌ تعامل حاصل از پیوندها ، مثبت نیست و گاه ممکن است منفی باشد یعنی تعامل دو پدیده با هم ، همیشه باعث بهبود عملکردهای دو پدیده نمی گردد و حتی بعضی اوقات عملکردهای یک از دو پدیده متعامل، موجب تضعیف عملکردهای پدیده دیگر شود . تعاملات روستا-شهری را می توان در دو مقوله جداگانه بررسی نمود .

1-    تعاملات فضایی ( مانند جریان مردم، کالاها، پول و اطلاعات و ضایعات )

2-    تعاملات بخشی ، شامل فعالیت های روستایی که در شهرها صورت می گیرند ( مانند کشاورزی شهری) یا فعالیت های غالباً شهری (مانند صنایع و خدمات ) که در نواحی روستایی انجام می گیرند .

  سازمان فضایی (spatial organization):

سازمان فضایی ، مبین نظم سلسله مراتبی اجزای نظام فضایی است . سازمان فضایی نحوه استقرار اجزاء فضا نسبت به هم ، به نحوی که تعامل و رابطه مکمل آنها امکان پذیر گردد. سازمان فضایی به عبارت دیگر، به نظم و آرایش مجموعه ای از گرهگاهها ، فعالیت های مرتبط با آنها و کنش متقابل از طریق شبکه های ارتباطی در فضا اطلاق می شود . در مجموع ، سازمان فضایی برایند عملکردی-ارتباطی ساخت ها و عناصر در یک پهنه فضایی است.

 ساختار فضایی (spatial structure):

نحوه نظم پذیری پدیده ها در سطح زمین بر مبنای روندهای فضایی به گونه ای که فضا به واسطه این روندها(محیطی یا اجتماعی و اقتصادی) سامان می یابد. ساختار، بستری است برای تحقق عملکردها . بنابراین هر ساختار امکان تحقق عملکردهای خاصی را مهیا می سازد . ساختار فضایی، به نحوه آرایش و استقرار فضایی عناصر و اجزاء سیستم سکونت گاهی(کانون ها،شبکه ها،سطوح و ... ) در فضا، در رابطه با همدیگر اطلاق می شود.

عرصه روستایی (rural sphere) :

محدوده ای که عمدتاٌ به وسیله ساختارها و عملکرد ها، همچنین از لحاظ محیط زیست، جمعیت و فعالیت، حاوی خصوصیات روستایی باشد.

حوزه روستایی (rural district) :

محدوده روستایی معین و برخوردار از ویژگی یا ویژگی های خاص که آن را از سایر نواحی(شهری یا روستایی) جدا می سازد . به طور اخص حوزه روستایی عبارتست از محدوده اداری – سیاسی  معین با خصوصیات روستا نشینی، که در ایران همان محدوده های بخش یا دهستان می باشد . حوزه روستایی در برنامه های اجرایی ، محدوده های معین روستایی متشکل از یک یا چند روستا برای عملیات مشخص و مشترک عمرانی است.

 ناحیه روستایی(rural area )  :

عرصه های فضایی در مقیاس بخش یا شهرستان که دارای نسبت قابل توجهی از جمعیت روستایی و فعالیت  اصلی در بخش کشاورزی هستند.این گونه نواحی در واردی که بر اساس خصوصیات مشترک مرزبندی می شوند، ممکن است قسمت هایی از دو یا چند حوضه اداری  سیاسی(بخش و یا شهرستان) را در بر گیرند.

ناحیه(area) :

عرصه ای فضایی است که به واسطه یک یا چند ویژگی معین، از عرصه های پیرامونی متمایز باشد. گاهی به مفهوم عام ناحیه و منطقه به صورت مترادف مورد استفاد ه قرار می گیرند، اما ناحیه در مفهوم خاص و در مباحث مرتبط با سطح بندی و منطقه بندی، از نظر وسعت و جایگاه عرصه ای کوچکتر از منطقه را در بر می گیرد.

منطقه(region) :

محدوده ای مشخص از سطح زمین که با یک یا چند عارضه با ویژگی معین(طبیعی یا انسان ساخت) که به آن نوعی یکپارچگی دهد و آن را از محدوده های پیرامونی جداسازد. یک منطقه در مباحث برنامه ریزی و منطقه بندی می تواند از دو یا چند ناحیه تشکیل گردد .

سکونتگاه(settlement) :

هرگونه مسکن گزینی انسانی، حتی به شکل یک مسکن منفرد . البته این اصطلاح معمولاٌ در مورد مجموعه ای از واحدهای مسکونی به کار می رود.

نظام سکونتگاهی(settlement system) :

مجموعه ساخت های سکونتگاهی در یک ناحیه، از جمله شهری و روستایی می باشد و شامل الگو و شکل تجمعات انسانی که با یکدیگر بر اساس نظمی سلسله مراتبی، در ارتباط عملکردی قرار داشته باشند. گاهی اوقات اصطلاح شبکه سکونتگاهی نیز مترادف با آن به کار می رود .

ساختار کالبدی(physical structure) :

ساختار کالبدی نحوه استقرار، شکل پذیری، اثربخشی و روابط و مناسبات اجزای محیط طبیعی و مصنوع در شکل یابی نهایی یک سکونت گاه معین است. علاوه بر این، ساختار کالبدی سکونت گاههای روستایی مبین نحوه مداخله اجزای بافت کالبدی و پیوندهای درونی سکونتگاه است که براساس آن، روندهای جاری تکوین نیروهای محیط طبیعی و یا محیط مصنوع (اجتماعی  اقتصادی) و همچنین امکان رشد و توسعه عمومی سکونتگاه قابل شناسایی است .گاهی ساختار کالبدی به مفهوم ساختار فضایی و نیز سازمان فضایی نزدیک می شود که در این صورت، نشانگر شیوه شکل پذیری و جایگزینی سلسله مراتبی یک واحد فضایی(مثلاً یک روستا) به عنوان جزئی از یک چشم انداز عمومی سکونتگاهی است .

عملکرد فضایی(spatial function) :

نقش و کارکردی که یک پدیده ، مثلاً یک سکونتگاه (شهری یا روستایی)به نحوی از انحاء و در زمینه و یا زمینه های معین در عرصه فضایی برعهده می گیرد.

روند مکانی - فضایی(spatial process) :

هر مکانیسمی نظیر حرکت بر سطح زمین که به پدیداری یا شکل گیری ساخت های فضایی مربوط به پراکنش (پدیده های فضایی) بیانجامد. معمولاً چهار نوع روند فضایی (تحول فضایی) مطرح می گردد  :

الف) روند فضایی یکنواخت(uniform) که تمامی تغییرات حاصله در همه قسمت های یک ناحیه را به طور همزمان شامل می گردد.

ب)روند فضایی اتفاقی(random) که بر اساس آن تحول در یک قسمت از یک ناحیه، بدون ارتباط با تغییرات پیشین و یا قسمت های دیگر روی می دهد.

ج) روند فضایی تسری جو(contagious) که بر اساس آن، ممکن است تغییرات تازه ای متعاقب تغییرات پیشین روی دهد.

د) روند فضایی رقابت آمیز(competitive) که بر اساس آن، آنچه وجود دارد مبتنی بر نیازهای معینی است و اینگونه روند نشانگر ورود چیزی نو است که بالتبع باید حوزه ای جدید را در جایی برای خود بیابد.

روستا  شهر (Rurban) :

این اصطلاح از دو واژه انگلیسی روستا (Rural) و شهر  (Urban)به صورت(rurban) ساخته شده است و عبارتست از ترکیب و ادغام ساختارهای اجتماعی شهری و روستایی در حاشیه مراکز شهری. روستا- شهر را می توان اجتماع روستایی بزرگی دانست که دارای نقش مکان مرکزی، برای سکونت گاههای پیرامون خود است و عملکردهای متعددی از قبیل؛ اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و فضایی را دارا می باشد. فعالیت غالب اقتصادی در این کانون بر پایه کشاورزی و خدمات استوار است .

تحول (change) :

تحول به معنی از جایی به جایی شدن و انتقال از جایی به جای دیگر است . به عبارت دیگر، تحول از وضع موجود به وضع آتی رسیدن است که این وضعیت آتی ممکن است مطلوب یا نامطلوب باشد. در جغرافیا مهمترین ویژگی تحول عبارتست از : روندهای زمانی و بحث مکانی-فضایی . شاید تنها تفاوت توسعه و تحول، با برنامه بودن و رسیدن به وضع مطلوب، توسعه باشد .



[ دوشنبه 14 بهمن 1392 ] [ 05:39 ب.ظ ] [ مهراب عاقلی ]

[ نظرات() ]


مجله اینترنتی دانستنی ها ، عکس عاشقانه جدید ، اس ام اس های عاشقانه